RENOWACJA BUDYNKÓW W KONTEKŚCIE REGULACYJNYM

Najbliższa dekada jest kluczowa dla zapewnienia, że renowacja budynków przyczyni się do powodzenia całej transformacji energetycznej w Polsce do 2050 r. Ponad 80 proc. budynków, w których obecnie mieszkamy i pracujemy, będzie nam służyć również w połowie XXI wieku.

Masowa poprawa stanu jakości budynków w Polsce powinna być ambitnym celem, wokół którego budowany jest szeroki konsensus społeczny – przekonują eksperci i autorzy raportu „Polska fala renowacji. Korzyści dla Polski do 2035 r.”. Ich zdaniem wzorem może być tu dyskusja wokół budowy pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce. Pomimo szacunkowych nakładów inwestycyjnych na poziomie niemal 200 mld PLN istnieje szerokie poparcie dla tego projektu na podstawie dostrzeganych przez społeczeństwo i decydentów długofalowych zysków, takich jak uniknięcie wzrostu zależności od importu paliw kopalnych, dostęp do dużej ilości czystej energii czy modernizacja technologiczna krajowej energetyki. Podobnie EPBD wymaga dużych nakładów na modernizację energetyczną budynków, lecz w zamian oferuje m.in. niższe rachunki za energię, lepszą jakość życia i większą odporność na kryzysy energetyczne, a także korzyści gospodarcze (rys. 1).

Regulacje
Dyrektywa EPBD nie jest jedyną regulacją, która wskazuje konieczność inwestycji w modernizację budynków. W porządku prawnym funkcjonuje wiele strategii i przepisów, które przenikają się nawzajem i które, aby osiągnąć wyznaczone cele, muszą być realizowane w sposób skoordynowany (rys. 2). Kluczowe dla sektora budynków przepisy zawarte są w trzech dyrektywach: o charakterystyce energetycznej budynków (EPBD), w sprawie efektywności energetycznej (EED) oraz o odnawialnych źródłach energii (RED), tworzących razem podstawę pakietu „Fit for 55”. Jednym z bardzo istotnych celów pakietu jest dążenie do jak najszybszych postępów w zakresie efektywności energetycznej i modernizacji energetycznej budynków. Dyrektywa EED nadaje priorytet zasadzie „efektywność energetyczna przede wszystkim”, która oznacza, że w decyzjach dotyczących realizowanych polityk i inwestycji (nie tylko w sektorze energetycznym) należy w pierwszej kolejności rozważać środki służące redukcji zapotrzebowania na energię. W odniesieniu do rozwiązań dla sektora budynków dyrektywa wskazuje, że budynki publiczne powinny stanowić wzór do naśladowania. Z kolei dyrektywa RED zwraca uwagę na konieczność zwiększania udziału OZE i ciepła odpadowego zarówno w ogrzewnictwie, jak i ciepłownictwie.

Wdrożenie dyrektywy EPBD jest niezwykle istotne dla osiągnięcia celów innej, ważnej szczególnie w Polsce dyrektywy 2024/2881 w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (AAQD). W dyrektywie AAQD (potocznie nazywanej „powietrzną”) określono nowe, niższe dopuszczalne poziomy zanieczyszczeń, które będą obowiązywać państwa członkowskie od 2030 r. Jej celem jest doprowadzenie najpóźniej do 2050 r. do nietoksycznego, a więc czystego środowiska, czyli takiego, które jest nieszkodliwe dla zdrowia ludzkiego, ekosystemów naturalnych i różnorodności biologicznej.

Biorąc pod uwagę, że bez poprawy efektywności energetycznej budynków i wymiany nieefektywnych źródeł ciepła (źródeł niskiej emisji) nie da się osiągnąć celów dyrektywy AAQD, poważne potraktowanie wdrażania dyrektywy EPBD jest najważniejsze. Ponadto w dyrektywie AAQD wskazano, że należy redukować emisje ze źródeł stałych. Zaleca się realizowanie tego celu poprzez zapewnienie, że małe i średnie stałe obiekty energetycznego spalania są wyposażone w urządzenia do kontroli emisji lub że zostaną zastąpione innymi, a także za pomocą poprawy efektywności energetycznej budynków.
Powiązania z dyrektywą EPBD można znaleźć również w krajowych dokumentach: Krajowym Planie w dziedzinie Energii i Klimatu (KPEiK), Polityce Energetycznej Polski do 2040 r. (PEP2040), powstającej strategii dla ciepłownictwa, przygotowywanym Planie Społeczno-Klimatycznym czy też w planach rozwoju infrastruktury sieciowej.

W KPEiK określono cele i działania Polski w zakresie transformacji klimatyczno-energetycznej, koncentrując się na efektywności energetycznej, rozwoju OZE, bezpieczeństwie energetycznym i redukcji emisji gazów cieplarnianych. Podobnie jak w dyrektywie EPBD głównymi celami KPEiK w kontekście sektora budynków są modernizacja energochłonnych budynków i eliminacja spalania węgla, a także walka z ubóstwem energetycznym. Z KPEiK spójny musi być inny ważny dla dekarbonizacji budynków krajowy dokument – Plan Społeczno-Klimatyczny. W tym opracowywanym planie krajowego wydatkowania unijnych środków ze Społecznego Funduszu Klimatycznego znajdą się narzędzia do inwestycji w efektywność energetyczną i dekarbonizację w sektorze budynków dla grup wrażliwych na wysokie ceny energii, w tym ubogich energetycznie.

Z kolei celem określonym w PEP2040 jest odejście od spalania węgla w gospodarstwach domowych w miastach do 2030 r., a na obszarach wiejskich do 2040 r. – przy utrzymaniu możliwości wykorzystania paliwa bezdymnego do 2040 r. – a także zwiększenie efektywności energetycznej budynków. W dokumencie wspomniano również o konieczności redukcji tzw. niskiej emisji poprzez termomodernizację budynków mieszkalnych oraz zapewnienie efektywnego i ekologicznego dostępu do ciepła, co będzie mieć także wpływ na redukcję problemu ubóstwa energetycznego.

Dekarbonizacji budownictwa będzie sprzyjać również rozwój efektywnych sieci ciepłowniczych, którego kierunek ma wyznaczyć opracowywana obecnie krajowa Strategia dla ciepłownictwa. Bez wątpienia przyszłością są niskotemperaturowe sieci, które umożliwiają dywersyfikację zastosowanych źródeł, w tym OZE czy ciepła odpadowego. Ponadto w kontekście transformacji energetycznej, która obejmować będzie wdrażanie pomp ciepła i budynkowych instalacji OZE, niezbędne okaże się wzmocnienie infrastruktury sieci elektroenergetycznych. W przypadku budynków niemieszkalnych kluczowa będzie optymalizacja zarządzania energią elektryczną. Wprowadzenie BACS i automatycznego sterowania oświetleniem nie tylko uwolni energię elektryczną do zasilania innych urządzeń, ale także ułatwi proces masowej elektryfikacji systemów grzewczych. Optymalizacja i lepsze zbilansowanie chwilowych podaży i popytu pozwoli ograniczyć piki zapotrzebowania na moc szczytową, a tym samym zmniejszy koszty transformacji systemu elektroenergetycznego. Renowacja budynków powinna zatem przebiegać równolegle do transformacji sektora ciepłowniczego i elektroenergetycznego, co jest najważniejsze w kontekście realizacji celów wyznaczonych we wszystkich trzech obszarach.

Dokumentem, w którym w znacznym stopniu będzie musiało zostać odzwierciedlone przenikanie się strategii i regulacji, jest nowy instrument dyrektywy EPBD – Krajowy Plan Renowacji Budynków (KPRB). W nim zostanie wytyczona mapa drogowa wdrażania dyrektywy EPBD.

Rewizja dyrektywy EPBD i Krajowy Plan Renowacji Budynków
Skuteczna dekarbonizacja budownictwa musi być dobrze zaplanowana. Powinna zostać przede wszystkim określona w czasie, pozwalać zmierzyć postępy oraz być możliwa do zrealizowania. Nie sposób przeprowadzić dekarbonizacji budownictwa bez jasnych wytycznych. Dlatego jednym z najważniejszych elementów znowelizowanej dyrektywy EPBD jest Krajowy Plan Renowacji Budynków, stanowiący podstawę do dekarbonizacji zasobów budowlanych (budynków mieszkalnych i niemieszkalnych, zarówno publicznych, jak i prywatnych) do 2050 r., z pośrednimi celami w 2030 r. i 2040 r.

Plan zastąpi Długoterminową strategię renowacji budynków i będzie aktualizowany co pięć lat. Główne elementy Planu zostały wskazane w załączniku do dyrektywy i obejmują:
1) przegląd krajowych zasobów budowlanych w podziale na różne rodzaje budynków;
2) plan działania z ustalonymi na poziomie krajowym celami i mierzalnymi wskaźnikami postępów, w tym dotyczącymi zmniejszania liczby osób dotkniętych ubóstwem energetycznym;
3) przegląd wdrożonych i planowanych polityk oraz środków;
4) zarys potrzeb inwestycyjnych;
5) progi dotyczące operacyjnych emisji gazów cieplarnianych i rocznego zapotrzebowania na energię pierwotną;
6) minimalne normy charakterystyki energetycznej dla budynków niemieszkalnych;
7) krajową trajektorię renowacji zasobów budynków mieszkalnych z celamina lata 2030, 2040 i 2050;
8) szacunki oczekiwanej oszczędnościenergii i szerszych korzyści.

Celem Krajowego Planu Renowacji Budynków jest nakreślenie ścieżki dekarbonizacji, w której budynki niemieszkalne stanowią wzór do naśladowania. W ich przypadku minimalne normy charakterystyki energetycznej są określane na podstawie maksymalnych progów, które wyznacza się, uwzględniając zasoby

budynków niemieszkalnych w danym kraju. Progi ustalane są w taki sposób, aby objęły 16 proc. i 26 proc. budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej. Do 2030 r. żaden budynek niemieszkalny nie może mieć charakterystyki gorszej niż 16 proc., a do 2033 r. – gorszej niż 26 proc.

W przypadku budynków mieszkalnych do 2026 r. kraje UE muszą przyjąć plan ich modernizacji, aby do 2050 r. stały się one bezemisyjne. Zużycie energii pierwotnej w budynkach mieszkalnych ma spaść o 16 proc. do 2030 r., o20–22 proc. do 2035 r., a wyznaczanie kolejnych celów redukcji będzie następować co 5 lat. Co najmniej 55 proc. zmniejszenia średniego zużycia energiipierwotnej ma wynikać z modernizacji 43 proc. budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej.

Gruntowne renowacje oraz dekarbonizacja ogrzewania i chłodzenia
Wdrażając minimalne normy charakterystyki energetycznej dla budynków niemieszkalnych i krajową trajektorię renowacji budynków mieszkalnych, państwa członkowskie powinny zachęcać przede wszystkim do przeprowadzania gruntownych renowacji i stopniowych gruntownych renowacji za pomocą większego wsparcia finansowego, podatkowego, administracyjnego i technicznego. Gruntowne renowacje w świetle EPBD to renowacje zgodne z zasadą „efektywność energetyczna przede wszystkim”, w wyniku których budynek staje się budynkiem o niemal zerowym zużyciu energii (jeżeli inwestycja jest wdrożona przed 2030 r.) lub budynkiem bezemisyjnym (jeżeli renowacja ma miejsce po 2030 r.).

Stopniowe gruntowne renowacje pozwolą natomiast rozłożyć ten proces na etapy uwzględniające koszty inwestycji.Założenia te mają służyć ukierunkowaniu programów wsparcia na poziomie krajowym, w tym finansowych, na działania służące głębokiej modernizacji, pozwalające uzyskać najlepsze rezultaty w zakresie poprawy efektywności energetycznej budynków i redukcji zużycia energii.

W Krajowym Planie Renowacji Budynków powinna zostać również określona droga do dekarbonizacji ogrzewania i chłodzenia oraz stopniowego wycofywania z tych procesów paliw kopalnych do 2040 r. Jeden z elementów został już wprowadzony – od początku 2025 r. wycofywane jest wsparcie finansowe ze środków publicznych dla nowych źródeł ciepła na paliwa kopalne. Nie dotyczy to jednak instalacji hybrydowych systemów ogrzewania o znacznym udziale energii ze źródeł odnawialnych, takich jak połączenie kotła gazowego z kolektorami słonecznymi lub pompą ciepła.

Efektywne technologie w budynkach – zapowiedź kontynuacji cyklu
Kompleksowe podejście do modernizacji budynków powinno opierać się na możliwie jak najszerszym zastosowaniu materiałów i systemów energo-oszczędnych. Punktem wyjścia dla procesów modernizacji są rozwiązania minimalizujące straty energii poprzez przegrody zewnętrzne budynku, takie jak odpowiednia izolacja ścian, stropów i fundamentów, stolarka okienna i drzwiowa o wymaganych parametrach, a także przesłony okienne, które pomagają utrzymać bilans termiczny pomieszczeń – latem zapobiegając ich przegrzewaniu się, a zimą ograniczając utratę ciepła. W EPBD promowane są również energooszczędne technologie w zakresie systemów grzewczych oraz dążenie do wymiany indywidualnych pieców i kotłów w istniejących budynkach – ze stopniowym wycofywaniem paliw kopalnych do 2040 r. Aby to ułatwić i skuteczniej instalować niskotemperaturowe systemy ogrzewania (np. pompy ciepła) w nowych lub poddawanych renowacji budynkach, Polska będzie mogła ustanowić zachęty i finansowanie, ale również szczegółowe wymagania dotyczące systemów technicznych budynku. Ponadto w celu optymalizacji zużycia energii powinny zostać określone warunki dotyczące ogólnej charakterystyki energetycznej, odpowiedniej instalacji, właściwego zwymiarowania, regulacji i kontroli, a także równowagi hydraulicznej. Dotyczy to budynków zarówno nowych, jak i modernizowanych.

W dyrektywie położono nacisk również na odnawialne źródła energii, które stanowią źródło taniej i czystej energii.

Co istotne, źle zaplanowane i przeprowadzone modernizacje budynków – mimo nowych okien i warstw izolacji – mogą warunki wewnętrzne pogorszyć, zamiast je poprawić. Badania NCBR pokazują, że źle zaplanowana termomodernizacja może zmienić budynek w duszny „termos”, w którym zwiększają się problemy z koncentracją, a zużycie energii wcale nie spada. Dlatego edukujemy w kontekście kompleksowego procesu gruntownych renowacji, a już w kolejnych numerach „Buildera” poruszymy takie zagadnienia jak efektywne technologie w budynkach, systemy inteligentnego zarządzania w budynkach, znaczenie dobrego planowania modernizacji budynków, rynek materiałów i urządzeń – pompy ciepła, instalacje fotowoltaiczne i kolektory słoneczne, magazyny energii elektrycznej, materiały budowlane wykorzystywane w renowacjach – materiały izolacyjne, energooszczędne okna i drzwi oraz przeanalizujemy wiele innych rozwiązań i technologii.

Prognozy podażowe
Do przeprowadzenia fali głębokich renowacji konieczny będzie duży wzrost podaży nie tylko urządzeń grzewczych, ale przede wszystkim materiałów budowlanych i izolacyjnych. Zapotrzebowanie na materiały do termomodernizacji budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej pomiędzy 2025 r. a 2035 r. dla scenariusza operacyjnego KPRB może wynieść nawet:
• 60 mln energooszczędnych okien (średnio 6 mln rocznie) oraz przesłon, zwłaszcza zewnętrznych, zapewniających dodatkowe funkcje izolacyjne;
• 3 mln drzwi zewnętrznych o bardzo dobrych parametrach (średnio 300 tys. rocznie);
• 600 mln m2 materiałów izolacyjnych (średnio 60 mln rocznie) oraz materiały konieczne do prawidłowego montażu płyt termoizolacyjnych, takie jak:
• 6 mln ton zapraw klejących;
• 600 mln m2 siatki do zbrojenia powierzchni;
• 3 mld sztuk łączników mechanicznych;
• 360 mln m.b. listew wykończeniowych;
• 180 tys. ton preparatów gruntujących;
• 1,4 mln ton tynku.