ZABEZPIECZENIE PŁATNOŚCI W UMOWACH DOSTAWY

Ryzyko braku zapłaty za dostarczone towary to jeden z najpoważniejszych problemów, z jakimi mierzą się przedsiębiorcy z sektora produkcyjnego. W dobie niestabilności rynków i zatorów płatniczych właściwe zabezpieczenie należności nie jest już kwestią nadmiernej ostrożności, lecz koniecznością.

W praktyce kluczową rolę odgrywają odpowiednie postanowienia umowne, które – jeśli zostaną umiejętnie skonstruowane – pozwalają ograniczyć straty finansowe i zapewnić większą płynność operacyjną.

Jak zatem firmy produkcyjne powinny zabezpieczyć otrzymanie płatności w zawieranych umowach dostawy?

Wybrane formy zabezpieczenia
Zaliczka
Zaliczka jest świadczeniem uiszczanym z góry na poczet przyszłej ceny. Pozwala dostawcy pokryć część kosztów produkcji i ograniczyć ryzyko utraty środków w razie niewypłacalności kontrahenta. W przypadku niewykonania umowy podlega zwrotowi. W umowie warto wskazać, jaka część wynagrodzenia zostanie uiszczona z góry w formie zaliczki i w jakim terminie. Zaliczka pozwala na otrzymanie części wynagrodzenia przed rozpoczęciem wykonywania umowy.

Zadatek
W przeciwieństwie do zaliczki zadatek pełni funkcję sankcyjną. Co do zasady, jeśli strona dająca zadatek nie wykona umowy, druga strona może od umowy odstąpić i zadatek zatrzymać. Natomiast jeśli strona otrzymująca zadatek nie wykona świadczenia – musi zwrócić go w podwójnej wysokości. Zadatek motywuje więc obie strony do rzetelnego wykonania zobowiązania.

Zastrzeżenie prawa własności
Dostawca może zastrzec, że własność towaru przejdzie na odbiorcę dopiero po zapłacie pełnej ceny. Dzięki temu w razie braku płatności może dochodzić zwrotu towaru, gdyż formalnie to dostawca pozostaje jego właścicielem aż do momentu otrzymania zapłaty. Dodatkowo, w przypadku dokonania zastrzeżenia własności w formie pisemnej z datą pewną, dostawca będzie mógł żądać zwolnienia rzeczy spod egzekucji skierowanej przeciwko odbiorcy, a więc zastrzeżenie będzie skuteczne także względem wierzycieli odbiorcy.

Poręczenie
Poręczenie jest formą zabezpieczenia, w której osoba trzecia (poręczyciel) zobowiązuje się do spłaty długu (także przyszłego, w oznaczonej z góry wysokości) w razie niewykonania zobowiązania przez dłużnika. W przypadku braku otrzymania zapłaty dostawca może dochodzić należności od odbiorcy lub bezpośrednio od poręczyciela, co znacząco zwiększa bezpieczeństwo transakcji.

Weksel
Weksel to pisemne zobowiązanie do zapłaty określonej sumy pieniężnej. W obrocie gospodarczym często stosuje się weksel in blanco wraz z deklaracją wekslową, określającą zasady jego wypełnienia. W momencie zawarcia umowy odbiorca podpisuje weksel in blanco, a w przypadku braku zapłaty dostawca jest uprawniony do jego uzupełnienia zgodnie z ustalonymi zasadami. Pozwala to na szybkie dochodzenie należności, gdyż weksel stanowi podstawę do uzyskania sądowego nakazu zapłaty stanowiącego tytuł zabezpieczenia (wierzyciel może wystąpić do komornika o dokonanie zabezpieczenia wierzytelności z rachunku bankowego) jeszcze przed prawomocnym zakończeniem postępowania sądowego.

Poddanie się egzekucji
Dostawca może wymagać od odbiorcy, aby ten złożył w formie aktu notarialnego oświadczenie o poddaniu się egzekucji co do obowiązku zapłaty określonej kwoty. Dzięki temu, w razie braku płatności, dostawca może uzyskać klauzulę wykonalności i skierować sprawę bezpośrednio do komornika, z pominięciem prowadzenia procesu sądowego. W praktyce rozwiązanie to jest najczęściej stosowane w relacjach o podwyższonym ryzyku (duża wartość zamówienia, brak wcześniejszej współpracy z odbiorcą itp.). Z uwagi na możliwość szybkiego wszczęcia egzekucji jest to również jedno z najskuteczniejszych zabezpieczeń.

Gwarancja bankowa lub ubezpieczeniowa
To jedno z najpewniejszych zabezpieczeń. Bank lub ubezpieczyciel zobowiązuje się do zapłaty określonej kwoty, jeśli odbiorca nie ureguluje należności. Gwarancja jest niezależna od stosunku podstawowego, a po spełnieniu warunków wypłaty dostawca otrzymuje środki od gwaranta niemal natychmiast. Choć rozwiązanie to generuje dodatkowe koszty (konieczność uiszczenia opłat na rzecz gwaranta), stanowi ono bardzo mocny i pewny instrument zabezpieczający.

Podsumowanie
Odpowiednio dobrane instrumenty zabezpieczeń pozwalają ograniczyć ryzyko braku zapłaty. Wybór konkretnego zabezpieczenia powinien zależeć od charakteru transakcji, wartości zamówienia oraz wiarygodności kontrahenta. W praktyce najskuteczniejsze okazuje się połączenie kilku rodzajów zabezpieczeń, dostosowanych do specyfiki współpracy, wartości transakcji i poziomu ryzyka.
Warto, aby przedsiębiorcy regularnie weryfikowali sytuację finansową swoich kontrahentów oraz dostosowywali stosowane zabezpieczenia do zmieniających się warunków rynkowych.