KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO RENOWACJI BUDYNKÓW

Jakie są sposoby i dostępne narzędzia na ograniczenie kosztów zaopatrzenia budynków w energię, bez względu na ich standard energetyczny? Co zrobić, żeby proces ten był jak najbardziej efektywny?

Proces renowacji budynków wymaga zastosowania odpowiednich narzędzi, które pozwolą na osiągnięcie zamierzonego celu. Mogą one być bardziej lub mniej szczegółowe w zależności od etapu procesu, na którym aktualnie znajduje się projekt. Poza odpowiednim doborem narzędzi ważny jest także wybór adekwatnych rozwiązań, które mogą zależeć od stanu wyjściowego budynku. Trudno stosować standardowe metody zmniejszenia zapotrzebowania na energię budynków w obiektach stosunkowo nowych lub takich, które w ostatnich latach przeszły już procesy modernizacji energetycznej.

Potrzeba renowacji istniejących budynków jest jednym z aktualnych priorytetów w polityce energetycznej UE. Wynika ona nie tylko z postawionego celu osiągnięcia zeroemisyjnej gospodarki w 2050 r., ale także w dużej mierze z aktualnych potrzeb właścicieli budynków, którzy chcą ograniczyć koszty zaopatrzenia swoich budynków w energię. Rosnące koszty nośników energii powodują, że bez względu na standard energetyczny budynku właściciele szukają zarówno narzędzi, jak i sposobów na ograniczenie kosztów zaopatrzenia budynków w energię. Aby proces ten był efektywny, powinien zawierać kilka etapów, od zgrubnych szacunków po szczegółowe analizy.

Narzędzia renowacji energetycznej
Propozycja odpowiednich działań modernizacyjnych poprawiających efektywność energetyczną budynku powinna być poprzedzona analizą stanu aktualnego oraz możliwości wprowadzenia usprawnień. W zależności od etapu projektu można stosować różnego rodzaju narzędzia, które są mniej lub bardziej dokładne. Wśród tych narzędzi można wyróżnić:
• przeglądy energetyczne budynków;
• wstępne audyty energetyczne;
• pełne audyty energetyczne budynków;
• projekty modernizacji.

W tabeli 1 przedstawiono cele i zakres poszczególnych z tych opracowań. Zakres poszczególnych działań zmierzających do przeprowadzenia modernizacji budynku może różnić się w zależności od stanu budynku, jakości dokumentacji czy zakresu wielkości prac modernizacyjnych. Należy jednak pamiętać, że wybór optymalnego wariantu musi być poprzedzony odpowiednimi analizami, a same prace dobrze zaplanowane, tak aby uzyskać oczekiwane oszczędności zapotrzebowania na energię.

Audyt energetyczny
Podstawową definicję audytu energetycznego można znaleźć w normie PN-EN 16247-1:2012 Audity energetyczne – Część 1: Wymagania ogólne, zgodnie z którą audyt energetyczny jest to systematyczna kontrola i analiza wykorzystania oraz zużycia energii przez obiekt, budynek, system lub organizację mająca na celu identyfikację przepływów energii i potencjał odnośnie do poprawy efektywności energetycznej, a także ich raportowanie. Zgodnie z powyższą definicją audyt to cały zakres czynności związanych z badaniem, analizą oraz oceną energetyczną nie tylko budynków i ich elementów, ale także procesów, transportu i organizacji. Norma zawiera także definicję raportu z audytu energetycznego jako opracowania zawierającego zestawienie możliwości poprawy efektywności energetycznej i proponowany program wdrożenia tych działań.

Procedura wykonywania np. audytów energetycznych budynków szczegółowo opisana jest w rozporządzeniu w sprawie szczegółowego zakresu i formy audytu energetycznego (Dz.U. z 2009 r. nr 43 poz. 346, Dz.U. z 2015 r. poz. 1606, Dz.U. z 2020 r. poz. 879, Dz.U. z 2022 r. poz. 2816) i dotyczy przedsięwzięć mających na celu zmniejszenie zapotrzebowania budynku na energię do ogrzewania i przygotowania ciepłej wody użytkowej oraz wymiany w nim źródeł ciepła. Jako że system wspierania termomodernizacji funkcjonuje w Polsce od ponad 25 lat, procedura wyboru przedsięwzięć modernizacyjnych, zgodna z procedurą opisaną w ww. rozporządzeniu, jest powszechnie znana audytorom energetycznym.

Jeżeli planowana jest szersza modernizacja budynku niż przewidziana w ustawie o wspieraniu termomodernizacji i remontów, to w celu wyboru najlepszych rozwiązań, ze względu na brak ściśle określonej formy takiego audytu, można zastosować procedurę zgodną z rozporządzeniem określającym zakres i formę audytu energetycznego. Wykonany w ten sposób audyt nie będzie mógł jednak posłużyć jako podstawa do uzyskania premii termomodernizacyjnej czy remontowej. W różnych programach wsparcia finansowego wymagane jest sporządzenie audytu energetycznego zgodnie z metodyką podaną w rozporządzeniu w sprawie szczegółowego zakresu i form audytu energetycznego, mimo że zakres dofinansowania jest szerszy, niż przewiduje to ustawa o wspieraniu termomodernizacji i remontów. Wykonanie audytu należy zlecić audytorowi energetycznemu.

Rodzaje audytów energetycznych
W Polsce istnieje kilka typów audytów wykonywanych w konkretnych celach. Mogą to być audyty energetyczne, audyty remontowe czy audyty efektywności energetycznej.

Audyt energetyczny (termomodernizacyjny) jest to opracowanie określające zakres oraz parametry techniczne i ekonomiczne przedsięwzięcia termomodernizacyjnego ze wskazaniem rozwiązania optymalnego, w szczególności z punktu widzenia kosztów realizacji tego przedsięwzięcia oraz oszczędności energii, stanowiące jednocześnie założenia do projektu budowlanego. Funkcjonuje na podstawie ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 1446).

Audyty energetyczne budynków należy wykonywać zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 17 marca 2009 r. w sprawie szczegółowego zakresu i form audytu energetycznego oraz części audytu remontowego, wzorów kart audytów, a także algorytmu oceny opłacalności przedsięwzięcia termomodernizacyjnego (Dz.U. z 2009 r. nr 43, poz. 34) z uwzględnieniem wprowadzonych w nim zmian (Dz.U. z 2015 r. poz. 1606 i Dz.U. z 2020 r. poz. 879, Dz.U. z 2022 r. poz. 2816). Celem wykonania audytu energetycznego budynku jest określenie oszczędności energii i wybór optymalnego wariantu modernizacji w przypadku ubiegania się zarządcy lub właściciela budynku o premię termomodernizacyjną, może być on również wymagany w ramach konkretnych programów wspierających efektywność energetyczną. Premia termomodernizacyjna przyznawana z tytułu realizacji przedsięwzięcia termomodernizacyjnego przysługuje inwestorowi na spłatę części kredytu zaciągniętego na przedsięwzięcie termomodernizacyjne.

Drugim rodzajem audytu jest audyt remontowy, określający zakres oraz parametry techniczne i ekonomiczne przedsięwzięcia remontowego, stanowiącego jednocześnie założenia do projektu budowlanego. Funkcjonuje na podstawie ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 1446). Audyty energetyczne budynków należy wykonywać zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 17 marca 2009 r. w sprawie szczegółowego zakresu i form audytu energetycznego oraz części audytu remontowego, wzorów kart audytów, a także algorytmu oceny opłacalności przedsięwzięcia termomodernizacyjnego (Dz.U. z 2009 r. nr 43, poz. 34) z uwzględnieniem wprowadzonych w nim zmian (Dz.U. z 2015 r. poz. 1606 i Dz.U. z 2020 r. poz. 879, Dz.U. z 2022 r. poz. 2816). Celem wykonania audytu remontowego budynku jest określenie oszczędności energii i wybór optymalnego wariantu modernizacji, którego założenie stanowi poprawa stanu technicznego budynku oraz ubieganie się zarządcy lub właściciela budynku o premię remontową. Premia remontowa przyznawana jest z tytułu realizacji przedsięwzięcia remontowego i przysługuje inwestorowi na spłatę części kredytu zaciągniętego na przedsięwzięcieremontowe pod warunkiem, że jest to remont w budynku mieszkalnym wielorodzinnym spełniającym warunki podane w ustawie, a przedsięwzięcie spełnia zawarte w ustawie warunki dotyczące zmniejszenia zapotrzebowania na energię i koszt remontu.

Audyt efektywności energetycznej wykonywany jest zgodnie z ustawą o efektywności energetycznej (tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 711) i zawiera analizę zużycia energii oraz określa stan techniczny obiektu, urządzenia technicznego lub instalacji. Na jego podstawie sporządza się wykaz przedsięwzięć służących poprawie efektywności energetycznej obiektu, urządzenia technicznego lub instalacji oraz wykonywana jest ocena opłacalności ekonomicznej poszczególnych działań i szacowana możliwa do uzyskania oszczędność energii. Audyt efektywności energetycznej jest podstawą do ubiegania się o tzw. białe certyfikaty, czyli świadectwa poświadczające uzyskanie oszczędności energii, które można sprzedać na giełdzie energii.

Standard budynku po modernizacji
Bez względu na to, jakie narzędzie do oceny budynku jest stosowane, ważne jest, aby po renowacji budynek lub poszczególne jego elementy spełniały minimalne wymagania jak dla nowo projektowanych budynków. Zasady projektowania budynków w Polsce są określone w ustawie z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 418), a w szczególności zostały zawarte w rozporządzeniu w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (dalej: Warunki techniczne). Rozporządzenie to stanowi zbiór wytycznych dotyczących wszelkich kwestii związanych z projektowaniem, budową oraz eksploatacją budynku i zainstalowanych w nim systemów technicznych.

W Warunkach technicznych znajduje się rozdział poświęcony wytycznym dotyczącym ograniczania zapotrzebowania na energię w budynkach (Dział X. Oszczędność energii i izolacyjność cieplna). Należy jednak zauważyć, że przepisy odwołują się nie tylko do zmniejszenia zapotrzebowania na energię, ale także do utrzymania komfortu cieplnego (ograniczanie ryzyka przegrzewania pomieszczeń) czy komfortu wizualnego (dostęp do światła dziennego).

Spełnienie wymagań w zakresie ochrony cieplnej budynku sprowadza się głównie do zapewnienia odpowiedniej izolacyjności cieplnej przegród U oraz spełnienia warunku nieprzekroczenia maksymalnej wartości wskaźnika zapotrzebowania na nieodnawialną energię pierwotną EP. Maksymalne wartości współczynników U poszczególnych przegród zawarte są w załączniku 2 do rozporządzenia. W tabeli 2 podano wartości dla przykładowych przegród zewnętrznych obowiązujące od 31 grudnia 2020 r.

Maksymalna wartość wskaźnika EP jest sumą wartości cząstkowych na potrzeby ogrzewania, wentylacji i przygotowania ciepłej wody użytkowej oraz chłodzenia (jeśli jest instalacja chłodzenia w budynku) i oświetlenia (w budynkach innych niż mieszkalne).

Wraz z coraz niższymi współczynnikami przenikania ciepła pojawia się problem rozpraszania ciepła, a tym samym ryzyko przegrzewania pomieszczeń. Postawiono zatem wymagania dotyczące ograniczenia zysków słonecznych przez przegrody przezroczyste. Ustalono, że w okresie letnim iloczyn współczynnika całkowitej przepuszczalności energii promieniowania słonecznego oszklenia – gn oraz współczynnika redukcji promieniowania ze względu na zastosowane urządzenia przeciwsłoneczne – ƒc nie może być wyższy niż 0,35. Efekt ten można uzyskać, stosując odpowiednie zestawy szybowe z powłokami selektywnymi bądź stosując stałe lub ruchome elementy zacieniające. Spektrum możliwości jest szerokie i powinno być dobrane indywidualnie w każdym przypadku.

Kolejnym parametrem, na który trzeba zwrócić uwagę, jest szczelność powietrzna budynku. To ona wpływa na niepożądany i niekontrolowany napływ powietrza zewnętrznego do budynku. Zjawisko to może doprowadzić do wyższego zapotrzebowania na energię. W przepisach zaleca się nie przekraczać wartości szczelności powietrznej budynku n50 równej 3,0 1/h w budynkach z wentylacją grawitacyjną lub wentylacją hybrydową oraz 1,5 1/h w budynkach z wentylacją mechaniczną lub klimatyzacją. Zaleca się także przeprowadzenie próby szczelności po wybudowaniu budynku.

Poza aspektami konstrukcyjnymi na zapotrzebowanie na energię w budynku wpływ mają także zastosowane w nim systemy techniczne. W Warunkach technicznych podano wymagania dotyczące:
• minimalnej grubości izolacji cieplnej przewodów rozdzielczychi komponentów w instalacjach centralnego ogrzewania, ciepłej wody użytkowej (w tym przewodów cyrkulacyjnych), instalacji chłodu i ogrzewania powietrznego;
• minimalnej sprawności odzysku ciepła w systemie wentylacji mechanicznej nawiewno-wywiewnej z odzyskiem ciepła;
• maksymalnej mocy właściwych wentylatorów stosowanych w instalacji wentylacji i klimatyzacji;
• obowiązku stosowania wentylatorów z regulacją zapewniającą dostosowanie ich wydajności powietrznej do potrzeb użytkowych w przypadku wentylacji hybrydowej, wentylacji mechanicznej wywiewnej oraznawiewno-wywiewnej.

Część wymagań zawartych w Warunkach technicznych jest nawet łagodniejsza niż ograniczenia wynikające z przepisów prawa europejskiego – np. dyrektywy w sprawie ekoprojektu dla urządzeń wentylacyjnych, zgodnie z którą minimalna sprawność odzysku ciepła jest wyższa niż ta określona w Warunkach technicznych. Stosowanie zatem odpowiednich certyfikowanych urządzeń wentylacyjnych sprawi, że spełnione zostaną wymagania podstawowe polskich przepisów budowlanych.

W przypadku modernizacji istniejących budynków nie ma konieczności spełnienia wszystkich wymagań jak dla budynków nowo projektowanych. Warunki ograniczone są zazwyczaj do wymagań w zakresie nieprzekroczenia maksymalnych współczynników przenikania ciepła modernizowanych przegród oraz dostosowania instalacji technicznych budynku do aktualnych przepisów techniczno-budowlanych. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, aby projektując modernizację budynku, stosować ostrzejsze kryteria, pozwalające na osiągnięcie lepszego wyniku energetycznego przy zachowaniu tego samego lub nawet lepszego komfortu wewnętrznego.

Budynki nowe lub już zmodernizowane
Standardowe usprawnienia modernizacyjne, które dotyczą podniesienia izolacyjności przegród zewnętrznych budynku, mogą nie być ekonomicznie uzasadnione w przypadku budynków nowszych (szczególnie wybudowanych po roku 2002) lub budynków, które w ostatnich kilkunastu latach przeszły modernizację energetyczną. W przypadku takich obiektów także istnieje możliwość dalszego zmniejszenia zapotrzebowania na energię poprzez zastosowanie systemów np. do zarządzania energią w budynku. Systemy takie pozwalają na dostosowywanie parametrów w instalacjach grzewczych i przygotowania ciepłej wody użytkowej na podstawie aktualnych danych pogodowych oraz schematów użytkowania instalacji. Pozwala to na osiągnięcie dodatkowych oszczędności energii oraz kosztów tylko poprzez efektywne wykorzystanie istniejących już urządzeń.

Innym sposobem jest zastosowanie systemów odnawialnych źródeł energii. Bardzo popularne stały się w ostatnich latach instalacje fotowoltaiczne produkujące energię elektryczną na miejscu. W przypadku takich instalacji należy pamiętać o odpowiedniej analizie, która pozwoli ocenić, ile produkowanej energii będzie bezpośrednio zużywanej na potrzeby własne budynku. Można przyjąć, że opłacalnym poziomem autokonsumpcji jest wartość 80 proc., czyli że aby dana instalacja mogła być określana jako opłacalna dla konkretnego budynku, poziom wykorzystania produkowanej energii na potrzeby własne powinien przekraczać przynajmniej 80 proc.