Zrekultywowane składowiska jako przestrzeń dla zielonej energii

NAUKA . EDUKACJA . BIZNES

Transformacja energetyczna wymaga nie tylko nowych technologii, ale także nowych lokalizacji i modeli ich wdrażania. Jednym z najbardziej obiecujących kierunków jest wykorzystanie terenów zdegradowanych, w tym zrekultywowanych składowisk odpadów jako bezpiecznych i społecznie akceptowalnych miejsc dla instalacji odnawialnych źródeł energii (OZE). To obszary obejmujące nie tylko systemy odgazowania, ale również farmy fotowoltaiczne i siłownie wiatrowe.

Jak wskazują badania międzynarodowe, skuteczna transformacja terenów zdegradowanych w kierunku OZE wymaga trwałych powiązań między nauką, sektorem inwestycyjnym i administracją publiczną. Jedynie takie podejście pozwala projektom zyskać jednocześnie legitymizację ekspercką, instytucjonalną i społeczną. W tym kontekście szczególne znaczenie zyskują tereny po rekultywacji składowisk odpadów, które coraz częściej postrzegane są jako przestrzeń umożliwiająca bezkonfliktowe wdrażanie inwestycji OZE. Z uwagi na ograniczenia formalnoprawne oraz specyfikę złoża antropogenicznego, jakim jest składowisko odpadów, opracowanie wymaganych ekspertyz geotechnicznych i sanitarnych oraz stworzenie modeli wdrożeniowych powinno być domeną jednostek badawczych.

Drugie życie składowisk
Zespół badawczy Instytutu Inżynierii Lądowej, działając we współpracy z zarządcami kilku składowisk w centralnej Polsce oraz przedsiębiorstwami sektora gospodarki odpadami i energii, opracował praktyczne podejście umożliwiające wcześniejsze niż zalecane pół wieku temu bezpieczne zagospodarowanie terenów zrekultywowanych składowisk. Głównym elementem tej współpracy było połączenie wiedzy akademickiej z potrzebami inwestorów oraz wymogami instytucji publicznych. Efekt stanowi wypracowanie spójnych wytycznych, które wspierają proces projektowy, ułatwiają dialog z administracją oraz ograniczają ryzyka geotechniczne, środowiskowe i społeczne związane z nowym zagospodarowaniem terenów zdegradowanych.

Istotną cechą współpracy nauki z biznesem jest jej praktyczny i etapowy charakter. Wyniki badań nie zatrzymały się na poziomie analiz teoretycznych, lecz zostały bezpośrednio wykorzystane w opracowaniu ekspertyz geotechnicznych i sanitarnych, opinii oraz decyzji administracyjnych, a także w przygotowaniu dokumentacji projektowej. Takie podejście umożliwiło istotne skrócenie ścieżki pomiędzy zakończeniem procesu rekultywacji składowisk a możliwością ich funkcjonalnego zagospodarowania, przy jednoczesnym zachowaniu wysokich standardów bezpieczeństwa geotechnicznego, środowiskowego oraz ochrony zdrowia.

Efektem tych działań było przejście od koncepcji do wdrożeń praktycznych. W 2024 r. uruchomiono pilotażową instalację fotowoltaiczną na zrekultywowanej części składowiska odpadów w Zakroczymiu. W kolejnym roku przygotowano dane i opracowania eksperckie stanowiące podstawę do projektowania rozbudowy instalacji odnawialnych źródeł energii na zrekultywowanym składowisku w Łubnej, realizowanej w ramach przedsięwzięcia „Budowa Warszawskiego Centrum Zielonej Energii w Łubnej”. W projekcie tym wykorzystano wieloletnie wyniki badań prowadzonych zarówno w fazie eksploatacji, jak i rekultywacji składowiska.

Równolegle prowadzone są analogiczne prace dokumentacyjne dotyczące kolejnego zamkniętego składowiska odpadów na terenie Mazowsza. Przykłady te jednoznacznie wskazują, że wyniki badań naukowych mogą stanowić realną i wiarygodną podstawę realizacji dużych projektów inwestycyjnych na terenach wcześniej postrzeganych jako problemowe lub wykluczone z użytkowania.

Bezpieczeństwo geotechniczne i środowiskowe jako fundament inwestycji OZE
Analizy techniczne prowadzone na zamkniętych składowiskach w różnych krajach pokazują, że przy zachowaniu odpowiednich zasad projektowych możliwa jest skuteczna instalacja paneli fotowoltaicznych bez naruszania funkcji ochronnych zrekultywowanego obiektu. Nowoczesne technologie umożliwiają również wykorzystanie elastycznych paneli, dostosowanych do deformacji masy odpadów występujących na składowiskach.

Z kolei oceny potencjału energetycznego terenów zdegradowanych wskazują, że obszary marginalne i skażone, w tym składowiska odpadów po rekultywacji, dysponują znaczącym niewykorzystanym potencjałem rozwoju energetyki odnawialnej. Badania prowadzone w Stanach Zjednoczonych pokazują, że lokalizacja instalacji OZE na takich terenach pozwala na efektywne wykorzystanie istniejącej infrastruktury technicznej przy jednoczesnym ograniczeniu konfliktów przestrzennych i środowiskowych.

Podobne podejście obserwowane jest również poza Europą. Zrekultywowane tereny poprzemysłowe i poskładowiskowe funkcjonują w debacie planistycznej jako tzw. brightfields, czyli obszary zdegradowane przekształcane w aktywne elementy transformacji energetycznej. Lokalizacja instalacji OZE na takich terenach sprzyja akceptacji społecznej i ogranicza konflikty przestrzenne, które często towarzyszą inwestycjom realizowanym na gruntach rolnych lub obszarach cennych przyrodniczo. Przykłady te potwierdzają, że wykorzystanie składowisk po rekultywacji wpisuje się w międzynarodowe trendy zrównoważonego gospodarowania przestrzenią.

Od potencjału przestrzennego do długoterminowego bezpieczeństwa inwestycji
Istotnym, a często pomijanym elementem współpracy jest także troska odługoterminowe bezpieczeństwoeksploatacji, w ramach której zespół badawczy IIL sformułował rekomendacje dotyczące zarządzaniazielenią na terenach instalacji OZE,zwłaszcza w kontekście ograniczania ryzyka pożarowego związanegoz nagromadzeniem biomasy. Pokazuje to, że efekt współpracy nie ograniczał się wyłącznie do samej lokalizacjiinstalacji, lecz obejmował także całościowe podejście do funkcjonowania terenu po rekultywacji, łącząceaspekty środowiskowe, technicznei organizacyjne.

Z punktu widzenia procesu inwestycyjnego kluczowe znaczenie ma fakt, że rozwiązania wypracowane we współpracy nauki i biznesu umożliwiają równoległe uwzględnienie uwarunkowań środowiskowych, konstrukcyjnych i formalnoprawnych. Dzięki temu zrekultywowane składowiska mogą być traktowane nie jako obszary o podwyższonym ryzyku, lecz jako przewidywalne i możliwe do kontrolowania.

Oddziaływanie projektu ma wymiar lokalny i ponadlokalny. Z jednej strony zwiększono możliwości zagospodarowania terenów zdegradowanych i ich ponownego włączenia do obiegu gospodarczego, z drugiej ograniczono presję zajmowania gruntów rolnych i obszarów cennych przyrodniczo pod nowe inwestycje energetyczne, wymagające dużych powierzchni terenu. Beneficjentami są przedsiębiorstwa realizujące inwestycje, jednostki samorządu terytorialnego oraz społeczności lokalne, które dzięki przekształceniu terenów dotąd uznawanych za obciążenie środowiskowe zyskują nowe funkcje i możliwość korzystania z produkowanej energii.

Badania prowadzone w krajach oograniczonej dostępności gruntówwskazują, że wykorzystanie zamkniętych składowisk pod instalacje OZEstanowi realną alternatywę dla lokalizacji inwestycji na terenach rolnychlub cennych przyrodniczo, szczególniew obszarach zurbanizowanych i szybko się rozwijających.

W literaturze przedmiotu coraz częściej podkreśla się, że zagospodarowanie terenów zdegradowanych pod instalacje OZE może stanowić element sprawiedliwej transformacji energetycznej, łączącej cele klimatyczne z poprawą jakości życia społeczności lokalnych. Rewitalizacja brownfieldów i terenów poskładowiskowych sprzyja redystrybucji korzyści wynikających z transformacji energetycznej oraz ogranicza negatywne skutki przestrzenne nowych inwestycji energetycznych.