Wzmocnienie roli architektury

Tworzenie Polityki Architektonicznej Państwa to krok w stronę świadomego, odpowiedzialnego i długofalowego myślenia o przestrzeni. Dla architektów oznacza to szansę na pracę w bardziej uporządkowanym systemie, w którym jakość, kontekst i potrzeby społeczne mają realne znaczenie.

arch. MAREK CHROBAK
Prezes Stowarzyszenia Architektów Polskich SARP

Polityka Architektoniczna Państwa (PAP) to dokument strategiczny określający długofalową wizję kształtowania przestrzeni, architektury i krajobrazu w skali całego kraju. Jej celem jest podniesienie jakości środowiska zbudowanego poprzez skoordynowane działania państwa, samorządów, środowisk projektowych oraz inwestorów publicznych i prywatnych. PAP nie jest zbiorem szczegółowych przepisów technicznych, lecz ramą ideową i kierunkową, która wskazuje wartości, priorytety oraz standardy, jakimi powinny kierować się procesy planistyczne i inwestycyjne. Obejmuje ona zagadnienia ładu przestrzennego, jakości architektury, ochrony dziedzictwa kulturowego, zrównoważonego rozwoju, dostępności, estetyki oraz odpowiedzialności społecznej projektowania.

Dla architektów PAP ma kluczowe znaczenie z kilku powodów. Priorytetowym celem jest wzmocnienie roli architektury jako dobra publicznego. Uznanie architektury i przestrzeni za elementy wpływające bezpośrednio na jakość życia obywateli. To ważny sygnał, że praca architekta nie jest wyłącznie usługą rynkową, lecz działaniem o znaczeniu społecznym, kulturowym i środowiskowym.

PAP wyznaczy również czytelne ramy dla projektowania, i mam nadzieję – pomoże porządkować chaos decyzyjny, z jakim architekci często mierzą się w procesach inwestycyjnych. Jasno określone wartości i cele państwa ułatwiają dialog z administracją, inwestorami i społecznościami lokalnymi.
Kolejnym celem jest podniesienie jakości zamówień publicznych. Promowanie konkursów architektonicznych oraz kryteriów jakościowych zamiast wyłącznie cenowych. Dla architektów oznacza to większe szanse na realizację wartościowych projektów i ograniczenie presji na obniżanie standardów, a dla nas, członków SARP, stanowi wyzwanie, aby ciągle doskonalić procedury konkursowe.

PAP wzmacnia pozycję architekta jako eksperta odpowiedzialnego za całościową wizję przestrzeni, a nie jedynie wykonawcy decyzji administracyjnych czy ekonomicznych. To krok w stronę odbudowy prestiżu zawodu.

Idea państwowej polityki architektonicznej nie jest nowa. Już w XX wieku wiele krajów europejskich zaczęło dostrzegać, że brak spójnej wizji przestrzennej prowadzi do degradacji krajobrazu, suburbanizacji i utraty tożsamości kulturowej.

Po II wojnie światowej architektura była narzędziem odbudowy i modernizacji. Państwo odgrywało silną rolę w planowaniu przestrzennym, choć często kosztem różnorodności i jakości. Po 1989 roku nastąpiło gwałtowne osłabienie planowania przestrzennego. Priorytetem stał się rynek, a nie ład przestrzenny. Brak spójnej polityki doprowadziło do chaosu urbanistycznego, rozlewania się miast i obniżenia jakości architektury. Rozpoczęte dzieło przez Polską Radę Architektury pod przewodnictwem śp. kol. arch. Krzysztofa Chwaliboga ma szanse na realną kontynuację i mam nadzieje na przyjęcie dokumentu tak ważnego dla kształtowania przestrzeni w Polsce.

Kraje takie jak Francja, Holandia, Dania czy Niemcy już wcześniej przyjęły narodowe polityki architektoniczne, traktując architekturę jako element tożsamości kulturowej i narzędzie zrównoważonego rozwoju. Dokumenty te stały się inspiracją dla działań podejmowanych również w Polsce.

Tworzenie Polityki Architektonicznej Państwa to krok w stronę świadomego, odpowiedzialnego i długofalowego myślenia o przestrzeni. Dla architektów oznacza to szansę na pracę w bardziej uporządkowanym systemie, w którym jakość, kontekst i potrzeby społeczne mają realne znaczenie. PAP może stać się fundamentem odbudowy ładu przestrzennego, poprawy estetyki otoczenia oraz wzmocnienia dialogu między architektami, administracją i społeczeństwem. Jej skuteczność będzie jednak zależeć nie tylko od zapisów dokumentu, ale od konsekwencji we wdrażaniu oraz realnego włączenia środowiska architektonicznego w proces decyzyjny.

Wiele państw europejskich już od kilkudziesięciu lat prowadzi świadomą i konsekwentną politykę architektoniczną, traktując architekturę i przestrzeń jako element dobra wspólnego, kultury narodowej oraz narzędzie realizacji celów społecznych i środowiskowych. Doświadczenia te stanowią ważny punkt odniesienia dla tworzonej Polityki Architektonicznej Państwa w Polsce.

Francja jest jednym z pionierów w zakresie państwowej polityki architektonicznej. Już w 1977 roku uchwalono Loi sur l’architecture, w której zapisano, że „architektura jest wyrazem kultury”. Akt ten nałożył na państwo obowiązek dbania o jakość architektury i krajobrazu oraz wzmocnił rolę architekta w procesie inwestycyjnym.

Francuska polityka architektoniczna promuje konkursy architektoniczne, wspiera edukację architektoniczną społeczeństwa, chroni jakość przestrzeni publicznych i dziedzictwo kulturowe, traktuje architekturę jako element polityki kulturalnej państwa. Model francuski pokazuje, że silna rola państwa nie musi ograniczać kreatywności, lecz może tworzyć stabilne ramy dla wysokiej jakości projektowania.

Dania również od lat konsekwentnie realizuje politykę architektoniczną, czego wyrazem są kolejne dokumenty rządowe, m.in. “Architecture Policy” oraz “National Architecture Policy”. Architektura postrzegana jest tam jako narzędzie poprawy jakości życia, zdrowia i integracji społecznej.

Duńska polityka architektoniczna kładzie nacisk na projektowanie zorientowane na użytkownika, zrównoważony rozwój i odpowiedzialność klimatyczną, wysoką jakość przestrzeni publicznych, współpracę między architektami, samorządami i mieszkańcami.

W Niemczech z kolei polityka architektoniczna realizowana jest w sposób zdecentralizowany, z silnym udziałem landów, jednak na poziomie federalnym funkcjonuje dokument “Baukulturbericht” oraz inicjatywa Bundesstiftung Baukultur.

Niemiecki model podkreśla znaczenie dialogu społecznego, jakości procesu projektowego oraz długofalowego myślenia o przestrzeni. Architektura nie jest tam postrzegana wyłącznie jako forma, ale jako wynik odpowiedzialnych decyzji politycznych i ekonomicznych.

Doświadczenia wymienionych i innych państw europejskich pokazują, że skuteczna polityka architektoniczna tworzona w Polsce wpisuje się w europejski trend traktowania architektury jako narzędzia realizacji interesu publicznego. Czerpanie z doświadczeń innych krajów może pomóc uniknąć błędów oraz stworzyć dokument, który realnie wpłynie na poprawę jakości przestrzeni tak bardzo zdegradowanej w Polsce.